Ако некогаш сте се запрашале од што ќе живеете кога ќе престанете да работите, не сте сами.
Пензискиот систем е еден од најважните делови на лични финансии во Македонија, но за жал, многу луѓе не знаат точно како функционира, особено вториот и третиот столб. Во оваа статија, ќе објасниме сè што треба да знаете – едноставно, разбирливо и со фокус на тоа како овие фондови влијаат врз вашата иднина.
Како настанаа столбовите?
Во Македонија, тростолбниот пензиски систем беше воведен во 2006 година како дел од реформите со цел да се подобри одржливоста и стабилноста на пензискиот систем.
Соочени со стареење на населението и недоволен прилив на млади работници, државата мораше да се оддалечи од моделот во кој сегашните вработени ги финансираат тековните пензионери. Наместо тоа, започна капитално финансирање, каде секој граѓанин има своја лична сметка. Вториот и третиот столб овозможуваат штедење и инвестиции во ваше име, со цел да добивате поголема и посигурна пензија на долг рок.
Овој модел е сличен со оној што го користат повеќе земји во Централна и Источна Европа.
Трите столба – едноставно објаснето
За подобро разбирање, замислете ги трите столба како три различни начини преку кои се собираат пари за вашата пензија. Секој има своја функција и тежина, а сите заедно формираат стабилен систем.
- Прв столб. Ова е државната пензија што ја администрира ПИОМ. Функционира по принципот на солидарност – денешните вработени ги финансираат денешните пензионери. Пензијата е фиксна и се исплаќа доживотно, но зависи од државниот буџет и бројот на активни вработени.
- Втор столб. Ова е задолжителен приватен фонд. Секој вработен има сопствена сметка во лиценциран пензиски фонд. Средствата се инвестираат и се зголемуваат со тек на време. Пензијата од вториот столб е независна од државата.
- Трет столб. Ова е доброволен приватен пензиски фонд. Граѓанинот сам решава дали и колку ќе вложува. Овој столб е особено корисен за оние кои сакаат дополнителна безбедност или имаат нерегуларни приходи.
Сите три столба заедно создаваат пофлексибилен, посовремен и поотпорен пензиски систем.
Втор столб – Вашата лична пензиска сметка
Како работи?
Вториот столб е задолжителен капитално финансиран пензиски систем каде што секој вработен во Македонија автоматски придонесува преку својата плата.
Од бруто платата, 6% се префрлаат во вашата лична пензиска сметка. Овие средства ги менаџираат лиценцирани пензиски друштва како Sava пензиски фонд или KB Publikum, кои ги инвестираат на домашни и странски пазари со цел да се зголеми вредноста на вашата пензија. Парите не се дел од државниот буџет и се ваш личен имот. Кога ќе се пензионирате, тие средства се користат за да добивате дополнителна пензија, паралелно со државната.
Доколку не изберете фонд во рок од 3 месеци по вработување, системот ве распределува автоматски.
Како да изберете фонд?
Изборот на фонд е важна одлука бидејќи секој фонд има различна стратегија, трошоци и принос. Најдобро е да направите споредба пред да се одлучите. Следниве критериуми се клучни:
Пред избор, проверете…
- Историски приноси. Колкава добивка остварил фондот во последните 5–10 години? Повисок просек значи поголем потенцијален принос.
- Надоместоци. Проверете колку проценти зема фондот за управување. Помал надомест значи повеќе пари за вас.
- Корисничка поддршка и пристапност. Дали фондот има онлајн платформа, мобилна апликација, достапна поддршка и редовни известувања?
Пензиските друштва во Македонија се под супервизија на МАПАС. Сите се безбедни, но има разлики во ефикасноста. Затоа е важно граѓаните да бидат информирани потрошувачи, не пасивни корисници.
Реален пример: Мојата пријателка Јасмина
Јасмина е службеничка од Штип која почнала да работи на 25 години.
По автоматско распределување во втор столб, таа самата одлучила да почне да штеди и во трет столб. Уплатувала по 1.000 денари месечно четири години. Иако почнала скептично, денес има над 60.000 денари само во доброволниот фонд. Најважно – таа вели дека не чувствува дека нешто „ѝ се одзема“ од буџетот. Напротив, смета дека си обезбедила мир и сигурност.
Овој пример е чест меѓу млади Македонци кои сакаат финансиска стабилност, но не знаат од каде да почнат. Важно е само да се направи првиот чекор.
Трет столб – Слободата да штедите по свој терк
Третиот столб е одлична можност за долгорочно штедење. Нема минимален износ, нема обврска – сами решавате кога и колку ќе вложувате. Тој е наменет за:
- Лица со нестабилен приход (фриленсери, хонорарци, земјоделци)
- Граѓани што сакаат повисока пензија
- Родители што штедат за децата
- Млади што сакаат да создадат финансиски амортизер
Парите се чуваат одвоено, а државата нуди и даночно олеснување: до 15.000 денари годишно од уплатите може да се одземат од пресметката на персонален данок. Со тоа, вие всушност и „заработувате“ само затоа што штедите. Оваа форма е сè поактуелна, особено кај младите и самовработените кои не се дел од класичниот систем.
Како да започнете?
Дури и ако не сте експерт за пари, започнувањето е лесно. Постапката е следна:
- Проверете дали веќе сте распределени во некој фонд. Преку вашиот МАПАС ID или при вработување.
- Посетете ја веб-страницата на фондот. Sava и KB Publikum нудат проверка на состојба, историја на уплати и инвестиции.
- Доколку сакате да отворите трет столб. Контактирајте некој од фондовите. Претставниците ќе ве советуваат без обврска.
- Поставете прашања. Како се инвестираат средствата? Дали можете да го смените фондот? Што се случува ако престанете да уплаќате?
Во Македонија, пристапот до овие информации е подобрен последниве години. Онлајн платформите се корисни и разбирливи, дури и за луѓе без финансиско знаење.
Што луѓето најчесто мислат… и зошто не е така
Постојат многу митови и недоразбирања поврзани со пензиските фондови. Најчестите се:
- „Сè ќе ми земе државата“. Не. Средствата од вториот и третиот столб се ваш имот и не се користат за други цели.
- „Не разбирам инвестиции – ова не е за мене“. Фондовите ги менаџираат лиценцирани професионалци. Вие само треба да уплаќате.
- „Немам доволно за да штедам“. Можете да започнете и со 300–500 денари месечно. Важно е континуитетот, не износот.
- „Пензијата е далеку – ќе мислам подоцна“. Колку порано започнете, толку повеќе ќе добиете. Времето е најголемиот сојузник на штедењето.
Совет: Не мора да бидете богат за да штедите. Само треба да бидете доследен.
Зошто избегнуваме да размислуваме за пензија?
Во македонското општество, зборот „пензија“ често има негативен призвук – го поврзуваме со старост, беспомошност или финансиска неизвесност.
Многумина чувствуваат анксиозност или едноставно избегнуваат да се соочат со тоа. Но, планирањето за пензија всушност е чин на грижа за себе. Не значи дека сте песимист, туку дека сте мудар. Штедењето за старост е еден од најмоќните начини да изградите слобода, достоинство и избор во иднина. Дури и ако немате многу, самото планирање ве става чекор пред мнозинството.
Финален збор
Пензијата не треба да ви биде непозната тема. Не мора да бидете финансиски експерт – доволно е да се грижите за себе и вашите блиски. Почнете со мал чекор денес. Дури и најмалата уплата е инвестиција во вашата иднина. Постојат алатки, фондови, и поддршка – сè што ви треба е волја.
И запомнете: Вашата иднина зависи од вашите одлуки денес.
Најчесто поставувани прашања
1. Колку пари ќе добивам од вториот столб кога ќе се пензионирам? Износот на пензијата од вториот столб зависи од неколку фактори: колку години сте уплатувале, колкава ви била бруто платата, колкави биле приносите од вашиот фонд и дали сте правеле прекини во работниот стаж. Во просек, доколку уплаќате 30–35 години, вториот столб може да обезбеди 20–30% дополнителен приход на вашата државна пензија. Тоа значи неколку илјади денари месечно, што е особено значајно во услови на раст на животните трошоци.
2. Што се случува ако одам да работам во странство? Доколку заминете да работите во странство, вашата пензиска сметка од вториот столб не се гаси. Таа останува активна и средствата продолжуваат да се инвестираат. Ако во странство не уплаќате во македонскиот систем, состојбата ќе мирува, но нема да се изгуби. Во некои случаи, државата каде што работите може да има договор за социјално осигурување со Македонија, што овозможува пренос или признавање на стаж. Pro Tip: Проверете со ПИОМ или со Министерството за труд дали постои договор со земјата каде што планирате да работите. Така можете да знаете дали ќе ви се признава работниот стаж таму.
3. Дали можам да ја проверам мојата пензиска состојба онлајн? Да, и тоа е многу лесно. Сите пензиски друштва имаат веб-портали и мобилни апликации каде можете да се најавите со вашето ЕМБГ и да добиете детални информации: колку средства имате, колку се уплатени до сега, каков е приносот, како се инвестираат средствата и други корисни податоци. Оваа услуга е бесплатна и се препорачува да се проверува барем еднаш на 6 месеци.
4. Можам ли да ги подигнам парите од третиот столб порано? Во редовни услови, средствата од третиот столб се наменети за исплата по пензионирање. Но, постојат одредени исклучоци во кои може да ги подигнете претходно, како што се: трајна работна неспособност, дијагностицирана сериозна болест, или смрт (тогаш средствата ги наследуваат блиските роднини). Сепак, раното повлекување може да повлече даночни последици или административни трошоци, во зависност од фондот. Pro Tip: Ако размислувате за предвремено повлекување, консултирајте се со претставник од фондот за да ги разберете сите последици.
5. Кој е најдобриот фонд во Македонија? Нема еден фонд што е „најдобар“ за сите, затоа што потребите и очекувањата на луѓето се различни. Некои сакаат повисок принос и се подготвени да прифатат малку поголем ризик, додека други претпочитаат стабилност и ниски трошоци. Во Македонија има два активни пензиски фонда: Sava пензиски фонд и KB Publikum. И двата се под регулатива на МАПАС и нудат сигурност, но имаат различни приноси и структури на надоместоци.
6. Дали можам да го сменам мојот пензиски фонд? Да, секој осигуреник има право да го смени својот фонд по истек на две години од денот кога се зачленил. Промената е бесплатна и се врши преку апликација или со физичко присуство во просториите на новиот фонд. Се препорачува да го направите тоа само ако сте убедени дека новиот фонд има подобра понуда – во однос на приноси, трошоци или поддршка.
7. Дали се плаќа данок на пензија од втор и трет столб? Пензијата од вториот столб се исплаќа во форма на ануитет, и моментално не подлежи на персонален данок на доход. Истото важи и за исплатите од третиот столб, под услов да се повлечат во согласност со договорените услови за пензионирање. Ова ги прави овие средства дополнително поволни, бидејќи не се оданочени двапати.
8. Што се случува со средствата ако починам пред да се пензионирам? Ако осигуреникот почине пред да се стекне со право на пензија, средствата од вториот и третиот столб можат да се наследат од правните наследници (најчесто деца или брачен партнер). Наследниците поднесуваат барање и потребна документација во фондот, а исплатата се врши во согласност со законската процедура.
9. Можам ли да уплаќам во трет столб ако не сум вработен? Да! Третиот столб е отворен за сите, без оглед на статусот – вработен, хонорарец, фриленсер или студент. Ако имате било каков приход, можете да изберете износ и динамика на уплата. Ова го прави третиот столб идеален за луѓе со нерегуларни приходи кои сакаат да создадат стабилност за подоцна.
10. Дали вреди да почнам со трет столб ако сум над 50 години? Да, вреди. Дури и ако имате 10–15 години до пензија, вложувањето во трет столб може да ви обезбеди значителен износ. Приносите од долгогодишни вложувања и можноста за даночно ослободување може да ви вратат дел од вложеното и да ви дадат дополнителен буџет при пензионирање.
11. Што ако мојот работодавач не уплаќа за вториот столб? Секој работодавач во Македонија има законска обврска да ги плаќа придонесите за вработените, вклучувајќи го и вториот столб. Ако забележите дека нема уплати на вашата пензиска сметка, веднаш побарајте извод преку онлајн системот или директно од вашиот фонд. Ако има празнини, разговарајте со работодавачот, а ако нема решение – пријавете го случајот во Управата за јавни приходи или во Државниот инспекторат за труд.
Pro Tip: Проверувајте ја состојбата барем еднаш годишно за да спречите долготрајни пропусти.
12. Може ли мојот партнер да уплатува за мене во трет столб? Да, тоа е можно. Некои фондови дозволуваат трета страна да уплаќа во ваше име – како партнер, родител или дури и фирма (на пр. за вработен). Ова е корисна опција за домаќинки, невработени лица или млади кои сè уште немаат редовен приход. Уплатите во таков случај сè уште се водат на вашата сметка и се ваши, но лицето што уплатува може да користи даночно ослободување ако е дозволено според условите.
13. Дали средствата од втор и трет столб се заштитени ако банката или фондот банкротира? Да. Во Македонија, средствата од пензиските фондови се строго одвоени од средствата на друштвото што ги управува. Тоа значи дека, дури и ако друштвото банкротира, вашите пари остануваат нетоќнати и под надзор на МАПАС. Освен тоа, постојат механизми за пренос на сметките во друг фонд во случај на проблем. Безбедноста на пензиските средства е еден од најрегулираните делови од финансискиот систем.
14. Што да направам ако сум самовработен? Како самовработено лице, вие самите сте одговорни да ги уплаќате придонесите. За вториот столб, можете да бидете вклучени ако имате статус на осигуреник преку самовработување. За третиот столб, имате целосна слобода да изберете износ, периодичност и фонд. Многу самовработени во Македонија го користат третиот столб како единствен начин да создадат сигурна пензија, особено ако не придонесуваат во класичниот систем. Поставете автоматски месечен трансфер на мали износи – така нема да заборавите и ќе градите навика на штедење без оптеретување.
